Sjrieverskiring Midde-Limburg bestaat uit tien ambitieuze amateurschrijvers, die uitsluitend schrijven in de Limburgse taal en zich daarin onderling met goede adviezen ondersteunen. Op uitnodiging van Torna | Cultura lezen twee schrijvers in elk Torna | Cultura-café respectievelijk een gedicht en een column voor.


Karel Ruijten(column)
Torna | Cultura 7 oktober 2018

 

LIMBURGS FIETSPAREDIES

Oké… pak noe ‘ns doe bös mit pensioen. Dan höbs se väöl tied. Mer toch is ’t dan krek ofs se ’t ummer drökker höbs. Vriewilligerswerk hie, oppe kleinkinjer passe dao, nao de fitness, ‘ne aovendj kaarte, aaf en toe ‘ne pot biljare en dao tössedoor nag get vanne natuur geniete.
Aevel… de bein wille neet mieë zoea.
Vanne eine kantj probeer ich begrip op te bringe veur miense die zich ‘ne lektrische fiets aansjaffe. Want zelf höb ich ouch waal ‘ns ‘t geveul det ich ummer taenge de windj in mót trappe of det d’r ‘ne ónzichbare olifant achterop zitj. Vanne angere kantj wuuertj ‘t vermoge van lektrische fietse al mieë, mer de fysieke krach en ‘t reactievermogen van seniore ummer minder.
Óm mich haer verdedige manskaerels van miene laeftied det ze noe zónger väöl meutje duchtig get kilemaeters kinne fietse ouch windj in. Enne lèste twiefel vaege ze vanne taofel door te zègke: ‘Trouwes ederein haet d’r ‘ne.’
’t Geit dus kwansies net of zie d’r bie wille huuere. Want gaondje waeg is ’t ouch gein aardigheid mieë óm same mit angere get te gaon fietse. Mitte opkoms vanne lektrische  fiets kwoom d’r ouch verangering in ’t saort fietsers, ‘ne inkele kieër nag einlinge, mer ummer mieë stèlle en ganse troepe op blinkendje nuuj fietse mit döbbele, waterdichte fietstesse mit reflecterendje strips achterop, en nag ’n zwarte tes mit drinkes aan ’t stuur.
Fietse mit ‘ne sterke middemotor, hydraulische sjiefremme,
8 versnellinge en ein 36 volt batterie. Vroulje mit ‘ne bodywermer, mit ’n driekwaart witte of leechte beige bóks en
Ecco-sjoon. Mansluuj mit e petsjke, ’n aafritsböks, witte zök en badslippers of sandale.
Wie dök bön ich, kumendj windj-in, ingehaold door Annie en Jos. Zoea num ich dan die stèlle die van wiedsaaf keihel mit häör fietsebel vanne Hema aangaeve det ze d’r langs wille.
Zie natuurlik mit twieë naeven ein. Ich kós d’r dök waal op sjete. Ónger ’t langsrieje kiek ich nao ’t steulke achterop wo dan meistal die zwarte doeas zitj. Det is de drievendje krachpatser van Annie en Jos. Want… zie dinke det ze fietse, mer det is neet ech. Fietse mit ein zwarte doeas is neet sportief, det is nep.
Ouch trap ich nag waal ‘ns, óm te kuite, op miene fiets veur ’n kruutsing effe flink door zoea det ich net get eerder bön.
Twieë seconde later mót ich vol inne remme. Want Annie en Jos zeen väöl rapper dan ich dach. En net veur det ze ram oet ’t zich verdwene zeen, zeen ich nag net die stóm zwarte doeas achterop.
De verwachting vanne snelheid van ’n object in ’t verkieër wuuertj bepaoldj door wie ’t object oetzuutj. ‘ne Fietser = 15 km/oer. Drie pubers mit ’n krat veurop die naeve- ein slingere euvere waeg = 10 km/oer. Mansluuj op ‘ne racefiets mit ’n te krap T-shirt vanne Rabobank, die neet stoppe veur ’n roead leech 35 km/oer.
Det fietsers op laeftied geine lange aafstandj mieër kinne fietse en euverstappe op ‘ne fiets mit e meuterke, prima. Mer det ‘ne lektrische fiets nag klam te óngersjeie is van ‘ne mit spierkrach aangedreve fiets… maak insjattinge van snelheden waardeloos.
Daonaeve hads se vreuger allein gevaers mit allemaol hetzelfde tempo oppe fietsepaad. Noe zeen veer: e-bikes, gewuuen fietse, supersnelle lektrische fietse, snorfietse, scooters, scootmobiele, bakfietse, lektrische bolderkerre en brómmers. Mit anger wäörd: ’t is gevieërlik gewore.

Seniore mit ‘ne lektrische fiets gaon rap… ligke grotere aafstenj aaf… höbbe in het algemein minder reactievermoge… rake gaw in paniek en doon d’r langer euver óm örges aan te winne óm get nuuts óngere knie te kriege.
Daobie kump det miense gemekkelik zeen. Es ze ’t effe te zwaor kriege sjakele ze ‘t meuterke e tendje hoger. Óngertösse… advisere de doktore noe net óm zoea lang meugelik te blieve bewaege op ein matig intensief tempo.
De pliese en ouch de ANWB rope deilnummers aan ’t verkieër op te lètte want e-bikers… óm det modern waord mer ‘ns te gebroeke… zeen rapper dets se dinks. Trouwes chirurge in ziekehoezer zeen ein stijging  van zwaor óngelökke. Zelfs zoea alarmerendj det ze de euverheid advisere de fietshelmplich in te veure. Es se kumps te valle kins se ’n sjedelbasisfractuur veurkómme mit ‘ne helm. Vervolgens liks se waal waeke in ’t ziekenhoes mit dien heupe in puin. Laote veer dus neet net doon of ein helmplich zaligmakendj is. Mer ‘t is ’n klein meutje óm effe ‘ne helm op te zitte veurdet se de jungle in geis.
E-bikers wore in de ieëste vief maondj van dit jaor ruum 25 procent dökker betrokke bie ein óngeval dan in dezelfde periode ’t vurrig jaor. Is ‘ne lektrische fietser daoróm ‘ne brokkepiloot? Det zóts se langzamerhandj gaon zègke.
Ein anger gevaor veur fietsers zeen de rotondes. Automobiliste zeen fietsers mekkelik euvere kop es ze aafslaon. Veural ouch ómdet de veurrangsregels biej rotondes neet euveral hetzelfdje zeen. Brómmers en snorfietse gaon straks allemaol vanne fietsepaad aaf… mer toch is d’r nag altied ’n stijging van dök eenzijdige fietsóngelökke.

Realistisch gezeen is ‘t ouch neet verantjwaord om emes van pakweg 60-70 jaor zónger helm mit 25- 30 kilemaeter per oer dore boch te laote sjeure. Mesjien mótte ze ’n nul-maeting inveure bie de aansjaf van ‘ne e-bike.
Det ‘ne e-bike geine fiets is, is veur mich allang ein waorheid es ‘n koe, ómdet ‘ne e-mail geine breef is, ‘ne e-reader gei book, ’n e-consult gein fysiek óngerzeuk vannen dokter en bie
e-learning zits se ouch neet mit dien naas inne beuk.
Daoróm vinj ich ‘ne lektrische fiets mieë ‘ne stille brómmer of ‘ne scootmobiel veur vitaal fietsers. Dus eigelik ‘ne foetelfiets!

 


Har Parren(column)
Torna | Cultura 4 maart 2018

KLETSKÖP

De noewjaorsreceptie vanne gemeindje geit beginne. Inne riej staon ze weer. De börgemeister mèt zien vrouw vuuerop. De börgemeister is glaad gesjoeëre en is midde oppe kop van vuuer toet achter kaal. Allein aan de ziekantje is nog get begrujing te zeen. Vrintjelik lachendj winstj dae eder ’t bèste vuuer ’t noewe jaor. Zien vrouw duit det ouch mer get mieër op aafstandj. Daonaeve steit ‘ne wèthaojer zónger vrouw, hae is al good belaege en hieët zien wilj haor allang verloeëre. Hae is de pensioengerechtigdje laeftiedsgrens al mieër as tieën jaor gepasseerdj en behuuertj toet de raod der wieze. Den staon twieë wèthaojers, allebei zoeë kaal wie ’n loes, mèt häör vrouwe.
Vanaaf ’t moment det ’n kaal raodslid in de Twieëdje Kamer gekoeëze waerdje móst de haor ouch biej diej twieë wèthaojers t’r vanaaf. Biej de wèthaojer mèt financiën in de portefeuille, móst zien vrouw ’t vonnis uuever zien haor voltrèkke, dit goof aan det hae absoluut zunig waas. Toen ónthaoringscrème neet genóg holp kwaam toch nog ’t elektrisch sjaerapparaat in aktie. De aafwirking móst nao ’t aanbringe vanne sjaerzeip mèt de krebber gebuuere. Toen ’t sjaermetske bot waas en uuever ziene kop begóst te kratse, hoeëldje zien vrouw de eige kratser oet de kast. Hiejmèt waas ze hieël get henjiger, al gauw kwaam ‘ne kale gletsjer ónger häör henj oet. De angere wèthaojer mook ’t zich ’n stök gemekkeliker, hae ging gewuuen nao de kapper. ’t bunke declareerdje hae as representatiekoste biej de gemeindje. Noe waas hae ‘ne echte kale Hollenjer.

De kale kop óngersteundje ’t beleid. Uueveral in de gemeindje loupe minse róndj mèt ‘ne gedeiltelike, of gans kale kop, dees zeen deskundig kaal geplokke. Tieëgestenjers van ’t beleid waere gekniptj en gesjoeëre. Ivo Opstelten, aod-minister van Veiligheid en Justitie kóst ’t bunke neet vinje, dit bewiestj det woeë haor zitj, gein verstandj kan zitte. Van ’n kaal hoon kins se gein vaere plökke, dacht Van Rey want ’t geit óm de inhaod en hae stopdje de hoonder vol geldj. Kojak waas ein crimefighter mèt väöl succes. Ferdinand Grapperhaus hieët as minister van Veiligheid en Justitie de ieërste debatte uueverlaefdj, dae is echt zoeë glaad wie ‘ne aol. Toen hae get vergaete waas te melje, vroog hae hiejvuuer vergaeving mèt de wuuerd: “Gein haor op miene kop hieët hiej aan gedacht”. Kletsköp höbbe waal ’t naodeil det ze ’n hieël kort geheuge höbbe. Fred Teeven is hiej ’n spraekendj vuuerbeeldj van en is mer böschauffeur gewoeëre. As ’t mèt de verkezinge in oos gemeinte misgeit is waal ’t chauffeursprobleem van de belbös opgelostj. Biej vrouwe gelje sjienbaar anger norme want nao Sugar Lee Hooper is t’r gein mieër diej gek waas op Jo mèt de banjo.
De vrouwe van de wèthaojers höbbe waal ’n belangrieke taak. Ze mótte lache en hendjes gaeve en ouch nog ’n wang vuuer ’n kusje aanbeje. Vuuer collega’s en bekindje allebei de wange en vuuer belangrieke persoeëne ouch nog de oetnuuediging toet ‘ne sjmakkerd recht op die moel.
De wèthaojer sprook óngerhandj mèt de vuuerzitter van de harmonie en de vastelaovesvereiniging aaf nog get te wille regele biej ’n good glaas beer nao de receptie. Later klaagdje de vuuerzitter van de harmonie biej hem det de subsidie zoeë väöl ómlieëg waas gegange óndanks det hae in de verkezingscampagne haaj belaofdj:”Dao geit geine cent minder nao de vereiniginge”.Noe zeet hae: “Ich weit ’t , ich weit ’t allemaol. Ich waas dao neet vuuer, mer de gemeindjeraod wól ’t per se. Ich höb häör nog zoeë gewaarsjuuwdj mer ze wólle neet loestere. Gelökkig höb ich nog ’n laefbaarheidsfonds moge instèlle en dao kintj gae waal gebroek van make. Hoe mieër partieje aan ’n projekt mètdoon hoe hoeëger de biejdrage vuuer eder partie.

De vastelaovesoptocht zooj ’n sjoeën projekt hiejvuuer zeen. Gae trèktj neet mèt as harmonie, mer splitsj uch in: jeugdharmonie, borekapel, prinsekapel en senioreharmonie. ’t Slaagwerk zooj as drumband ouch nog geldj kinne opbringe net as de blokfluitgroep. Op dees slum meneer geit vuuer uch de kloes van de gemeinte oeëpe. Ich zal de aanvraog goodkäöre mer… dink ouch aan mich en mien hulp as gae in ’t stumhökske staotj in mieërt”.
De vuuerzitter van de vastelaovesvereiniging haaj zich net ’n groeët glaas beer bestèldj. “Dae hoofs se neet te betale. Ich höb nog get bónne vanne gemeindje en ich höb ouch nog get vuuer de vereiniging van michzelf”zagt de wèthaojer.”In de optocht goeëtj gae vuuer ’n kapitaal aan slók vanne prinsewage. Ich höb biej Lonka hóngerd kilo ieërsteklas karmels en fieftig kilo groeëte platte lollies mèt miene naam op bestèldj. Gae kintj ouch nog doezendj fepe kriege, as die aafrolle steit dao ‘stum Piet’op. Ze zeen hóngerd procent aafbraekbaar. Dit is hieël get anges as die plestiek fluitjes van miene collega diej allein mer ’t milieu vervoele”.
Biej de harmonie stóng noe de liesttrèkker van de Dörpspartie. “Geluif dae kletskop van zoeëjuust mer neet. Vuuer de verkezinge belaoftj hae gouje berg en daonao zeen ze nog kleiner as molshuip. Biej ós is det hieël anges: wae zègke waat wae gaon doon en doon waat wae zègke. Biej ós is ’t hieëlemaol dudelik: recht is recht en krómp is krómp”.
De oeërlog is begónne, ’t is verkezingstied.

Karel Ruiten (gedicht)
Torna | Cultura 4 maart 2018

OOS MARIAVELDJ

Mien aerpeleveldj, Hieërebós mit struuekoele hosanna puineheistere
óngere zomerhemel de Kruutsdaag nao de Waard, dennebós en polderplak
mit blaozers en vaan nao de rame van bóntj glaas van bleisteg in Kaevelieër
of de zandj in Banneux in det heilig jaor agnus dei of hie noe wa wiezoea
mit vader buusjop zie waopesjildj Stella Duce wo-aan twelf poezele en hood

In det veldj wo wied, wiedsaaf doe nag de zón zakdje toet oppe grónd
det landj, mie landj, mie vaderlandj van aofteschnitzelebuim en warbele…
brook mit paersbloomweie van dieke kattelieke boere mit stambookstiere
die mit snaps, snor, sigaar en proemesjiek kaldje nao de mès euver die en dem
euver vreuger inne kefee, doe en hie en hae mit häör wie ’t waas mit hem

Wie ’t woor gewaes mitte naobers die ónverhöds am Giebel en in Barmen
ane Reichsbahn in Elberfeld zote te manzjare mit rats, kuch en netelesop
waes wie dwank wie ein koosj de kónterluuer vanne kóllerabe mit kummel
drónger mit hónger en vreugjaor-grenate van Hènge Korhaan doead de boeat
slaeg mit vlemmendj vuur, de zwaore aom en zwarte lóch aan Vlaot en baek

Nao die duuster daag móste men sjörge en wörge mit Stella Maris oppe rök
bang nao die lang stergenaegeldje nachte te voot vanne Pös toet inne kirk
oos sterre, kammeräöj mit baret, strepe en sjableermedaaljes klam trök
terang bulan mitte Zuiderkruis oet Bandoeng, Palembang en Timor
die droge ’t beeldj van hout en goud de moder en maag mit mantjel en kroean

Veer baedje ós doe nag mit kezelstein en gezaengend wit zilverzandj
sprinkeldje saoves inne naam braaf kruutsteikes bie wiewaterpötjes…
aevel kemuniezónjig vief veer vunkeldje ein sjouw op druueg struue
sjoor vuur en rouk euver daker van gesjèldje dennekaepers mit klet
en duudje kanteneers de brandjwaerspuit op houtere rajer drop aan

Netemin joog de zoere windj ’t vuur euver zès vleegveldjhoezer
verermdje mienwirkers jóng gezinne ram toet ane gróndj mit de
muibele vanne Hark wobie manskarels de rögkestrank rech hele
sjachereinige hoesvaders en moders mit dieke inkele zich krumdje
euver mager jankendje drubelkes bie ’t beeldj enne blome in oos Mariaveldj

Mia van Wegberg-Kurvers (column)
Torna | Cultura 14 januari 2018

WO GAON W’R HAER

Weer höbbe ’n tiedje trök ós zalig nujaor gewènst. Of dit jaor waal zoa zalig zal waere is nag mer de vraog. Van alles dougtj inèns neet mieë. Dao weurtj duchtig in oze gesjiedenis geraocheldj en äöver tradities gebrazeldj. M’n kraomptj van allerlei kwatsj oet. Vreigeltj zelfs äöver jaorlikse fieësdaag. Mótte ze dao noe zoaväöl meriel äöver make? Ich riet mich richtig op. Ederein lieëtj zich opzwense. STOP DAE SIRK!

Pak noe Nujaor. De actiegroep de Kenonskeugel is väör knalvuurwerk. Of aoj luuj, kènjer en dere zich kepot sjrikke kan die niks versjaele. Zie gaon ’n referendum of anges gezag ’n volkstèlling oetsjrieve mit de vraog: “Jao of nae taege knalvuurwerk.” Waat eine zeiver. Pak remmele die herrie sjöppe en väör sjaaj zörge gewuuen óngenadig hel aan. Mien väörstèl is: sjik die bujele verplich nao ein brandjwónjecentrum en laot ze minimaal ein waek wunj verzörge.

Waat tunk uch van ’t volgendje? De Driekäöninge-sociëteit stèltj väör óm lieërlinge in de basissjoale te verplichte häör clubleed ‘Es de sterre dao baove Straole’ op daen daag te zènge. Zie tagke zich nag mit waese aojers en äöver de royalty’s mit oos Beppie.
Geer gluiftj ’t mesjien neet mer Vastelaovendj geit verdwiene, det stuitj vas. ’t Begintj mit de kènjeroptoch. Taegestenjers höbbe gewónne. Vanaaf noe is deze optoch in gans Limburg neet mieë te bekieke. Aan de boetegrenze van eder dörp of stad wille ze mit bösse, vrachwages, tractors en mèskerre eder verklèdj kèndj taegehaoje. Det jónk gefuchel aantóddele es cowboy, indiaan of ridder geuftj geine pas. M’n haet oetgevogeldj det die in ’n ver verleje van alles höbbe oetgespoaktj. Daobie kömptj det det grut dèks zwart, gael of lichbroen gesjminkt is. Hie weurtj al sjmiechtig discriminatie gezejdj.

Ouch Wakker Deer bemeujtj zich mit oos vastelaovestraditie. Róndjloupe es knien, aezel of baer is gewuuen deerónvruntjelik. Väör ’ne mögkesjeet zeen allerlei bieëste al op häör zieël getraptj. Enne Bóndj van de Minima (de BvdM) vuntj det häör leje väör sjöt waere gezat door kènjer te verkleie es ermoodzejjer. ’t Is te laat óm die waesnek te stoppe. Es se mer väöl spektakel maaks in dit apelandj krigs se diene zin.

M’n näöltj zelfs äöver Käöningsdaag. Waat kostj det waal neet óm die stief femilie róndj te laote huppele? De Unie van Republikeinen zuut lever ’ne president mit ziene vrundj. Van oranje nao raos is ’n kwestie van wènne, toch! Wie krigs se ’t bedach.
Kèntj g’r ‘t nag volge noe stömme opgaon óm Doajeherdènking en Bevriejingsdaag te sjrappe? Te lang geleje! Det pikke w’r toch neet. Ein respekloze redenatie. Herdènke mót blieve.

Luuj sjrieëve óm Moder- en Vaderdaag parttime te vere. Dees twieë fieëste wille ze in eine daag duje: ’ne halve Moderdaag en ’ne halve Vaderdaag. Aan ’t verplich op bezeuk gaon zeen de kènjer noe gelökkig mer eine daag kwiet.
De Vereniging van Anonieme Papa’s ‘de zwaffelzäödjes’, maaktj zich hel väör ’ne donoredaag. Dao kriege ze allein mer positieve reacties op, laes ich. Deze nuje fieësdaag kèntj die naamloze waal bevalle mer m’n wiltj gein gedoons äöver waem van waem is.

Nag zo’n dóm dènk. Brandjwaermen rökke oet óm handjteikeninge te verzamele. Die zeen gebrandj op ’t sintmaertesvuur. Mer neet op zo’n klein huipke mit sjaemel tek. Nae, dae stapel mót väöl hoager en nag mieë spettere en knettere, lekker sjtinke en oerelank blaokere. Die spuitgaste wille zich èns duchtig begaje. De fik d’rin.
Mer Sinterklaos blif Sinterklaos. Ich gaef ouch niks óm glutevrieje paeperneut, mer al det gezanik hungtj mich de kael oet. Mesjien höbtj geer ’t nag neet gehuurdj of gelaeze. ’t Kèntj nag gestuuerder. Noe mót dae heilige man valboete gaon betale es t’r mieë es drie kieër van ziene Amerigo vèltj. Ich vènj det ze mótte oetsjeie mit deze kènjervrundj zwart te make.

Es t’r emes is wo w’r ós drök äöver mótte make, is det de kersman. Waat ’ne hypocriet. Wis geer det dae derebeul rendere vleegpoejer (bliekbaar speed) geuftj en óngertösse Hohoho reuptj? Dao naeve bie lieëtj hae gestoekdje genderneutrale kroekestöpkes zien kedootjes inpakke.
Ich vènj väöl van dae sirk te ónnuuezel väör wäörd en es geer dènktj ‘MeToo’, zègk ich “kóm in mien klupke en zèngtj mit mich: Wo gaon w’r haer, wo gaon w’r haer!”
Zalig Nujaor!

Riky Simons-Julicher (gedicht)
Torna | Cultura 14 januari 2018

MEZIEK

Toen en noe

’n Monument veur de meziek
in doerzaam bróns gegaote,
al in 1986 waerde det
door die van Thoor besjlaote.

Want meziek is häör laeve,
ze zin boek of ze zin geit,
klaor klinkende klanke
is wo häör hert veur sjleit.

Inne Watersjtraot
biej de historiese óngerste meule
is van die leefde veur meziek
genóg te zeen en ouch te veule.

Vól euvergave, mit
concentratie op lief en gezich
sjpele man en vrouw häör duet,
same, waat zin ze opein gerich.

Hae sjtaond, ziej zittend
op ‘ne roewe rónje sjtein;
en mit det leef loesterend kiendje
kómme toen, noe, en den, fein
in dit monument biejein.

 

Den

Kiek, det is mien mama
die dao sjpeelt oppe fluit,
en mienne papa sjteit te blaoze,
zuus se ouch wie dae det duit?

De vingers oppe gaetjes,
de fluit dwaars op ’t gezich,
den kriegs se ’n sjoon sjtrakke toon,
blief de klank in aevewich.

Es ze same sjpele
loester ich zo gaer,
biej ós toes guf ’t aldaag waal
’n femiliekónzaer.

Later es ich groot bön
sjpeel ich ouch ’n insjtrument,
want die twee dao lere mich:
sjpelende miense zin bliej en kóntent.

Lisa Naus (column)
Torna | Cultura 26 november 2017

SJOON THOEAR

De herfswindj vaeg euver de maaskejje de blajer biejein, wie ouch sjaemele euverbliefsele van zónnige feeskes, en pepeerkes en kertóng van weggegaete ozel en zo.

De zomerhèts is finaal oetgewasemp, wie de zjwaaj oet ’n keuke wo de lèste kaetels zin weggezat. Noe ’t zomerfees gedaon is, kènne deure en gerdiene toe en terrasmuibele opgeruump.

Plezerig, det duuster naojaorswaer. Gedaon mit al die, oet bösse en wages sjtómmelende, vraem luuj.

V’r laote ze idder jaor braaf gewaere, vanwaege de knabbe die ze euver toog en teek sjuve. Mit ’ne lap van laer in de móndj, hiegend óm ’n glaeske beer of fris, nao al det gesjravel euver die knoebbelige kejje. En vanwaege de sente die ze achterlaote in winkelkes in achteraafgetskes, wo ’t rinkelt es de deur aope geit. De waeg d’rhaer höbbe ze den al op camera en smartphone vasgelag.

Alle winkelsjape sjume die pottekiekers aaf, op zeuk nao plaatselikke höbbedinger, óm oeteindelik ’n zunig pekske ansichtkaarte aaf te raekene. Plaetjes van plekke wo ze juusnet nag blindj naevenaaf zin getrampeld.

Sjan, in häör witgesjiljerd huuske oppe hook, mót zomers iddere aovindj de rame aan de sjtraotkantj wasse, vanwaege de vèttige sjtempels van nuujsjerige naze. De toeriste sjame zich neet óm biej häör nao binne te loere, wie in ’n etalaasj. Duje zich bekans door de roet óm ’n sjpierke op te vange van ’n laeve, det zich daobinne in alle rös wilt aafsjpele.

’t Hoeselik laeve, det ze vanmorge wied achter zich höbbe gelaote, dreug veur de toeriste waarsjienlik toch ’n krenske van romantiek, wo ze op det moment opèns sjterk nao verlange. Mesjien zeuke de ouge in de vraemde op den doer toch get vertroewds.

’n Röspunt veur de dazelende uig, meug gekeke op toresjpitse, vergezichte en al waat Thoear dao tösse-in te beje haet.

Achter die roete van de Thoearder luuj verwachte ze get van nostalgie – kriege aevel ’n aafsjpegeling van häör eige toes.

Wie den ouch, bes begriepelik, det verlange nao rös, want allewieles mót d’r biej ’n oetsjtepke zoväöl meugelik in de daag waere gevrónge. In de krap gemaete tied tösse de vriejlaoting op de parkeerplaats en ’t tiedsjtip det ze weer vasgesjnoord waere, mótte de kejjetrotters zich sjpoje. Ze wille de kirk bezeuke, ’ne pannekook aete, get drinke én daonaeve in ‘t wit sjtedje genóg ‘eige’ waere óm vanaovindj get appaarts te kènne vertelle taege de toesblievers.

Dus is ’t kultuur-sjnoeve, sjnaje, kloekke en koupe gedaon, den waere die kuite taege de roete van de witte huuskes geduujd, óm ’ns óngehoebbeld  nao binne te sjpienze. Op zeuk nao verborge sjtillaeves, antiekke muibele en angere kraom. Ze vinje ’t sjtille geveul van toes, ’t sjpel van leech en sjeem, det van binne zo weik maak.   ’ne Zuch… en den rap weer wiejer: neet dae Thoearder knapkook vergaete, veur toes!

Achter de rame, de naasaafdrökke in häör oetzich verwinsend, hèlt Sjan zich keduuk.’t Aopelóch-museum löp langsaam laeg, terwiel de dónkere wolke zich daobaove biejein pakke. Den laote ze de raege los, mit bakke. Pff. ’t Vreug heel get tied, óm ’t geleef sjtedje weer sjoon te blaoze en te sjpeule!

Krek wie Sjan zich de tied zal numme óm in ’t bleik zunke de aafdrökke van de – veurluipig lèste – toeristenaze weg te soppe. En innegang zuvert ’t zienne eige geis van die lèstige, vraeme zomerzunj.

Thoear krieg weer lóch. Sjoon genóg!

Els Zeegers-Koelen (gedicht)
Torna | Cultura 26 november 2017

WIE SJOON…

Ich hang aan dien lippe
die golvende heuvels
mit wildj kroed in weije
zaachte g in gelp graas
dien sjtoute verhaole
vol sjleiptoon – vol sjtoottoon
keuvelend wie kerresjpaore
in gemoedelikke landjwaeg
doe sjmaaks appetietelik
nao kruutje – elske – sjtaekbaereflaaj
‘geneets van ‘t laeve zolang este kins
maaks sjpas en plezeer, doe laefs toch mèr ins’
dien verrassend karakter
sjpegelt in sjoenkelende Maas
sjtil dörpe – sjtoer sjtaej
sjtols op wie ’t is en wie ‘t waas
doe grieps, werms – doe tintjels mich
verdrejts mich plat-eweg de kop
krieg gaaroet gein genóg van dich
gaon mit dich sjlaope – sjtaon mit dich op.

Karel Ruiten (column)
Torna | Cultura 8 oktober 2017

Gelök inne brevebös

Oktoeaber 2017, het thema in deze maondj vanne geschiedenis is geluk. Is gelök ei produk van dezen tied, of zeen miense ummer bezig het gelök te vinje? Mien brevebös is ’n vervolgverhaol krek wie ‘Goede Tijden, Slechte Tijden.’ Bleuj en verval, bliedsjap en pien, riek en erm, werm en kaad, pech mer ouch gelök.
Ich krieg gemiddeldj pakweg ’n 30 folders reklaam inne waek. Det is in ein roew sjatting mieër dan 30 kilo pepier in e jaor. Veural väöl euver robuuste muibele van Leen de muibelebekker mit bankstèlle wobie ich ieës mien hoes mót verbouwen. Klopbaormesjiener en graasmesjiener mit accu, rolgerdiene, steigerplenk en parket. Mer ouch sanitair en laminaatvloere van Gamma, Praxis, Hubo, en Horbach. En väöl blome en plentjes oete volle gróndj volges Welkoop de Boerebóndj. Van Marskramer en Blokker boeteservies mit of zónger kóffiepot en vanne Hema modern óngerbókse en vrouljekleijer óm op te sjete. Ouch krieg ich goje raod óm inne zomerdaag zeker drie kieër te barbekjoewe mit aanmaakblökskes, houtskool, lektriese vlegemeppers of spuitbösse veur mögke en aomezeike. Vergaet neet diene metseslieper, laes ich geregeldj. Al gaon ich mit ’t broeadmets iene miene mutte lever nao Hendriks van der Putten… Bótrammetrummelkes heite noe sandwichbode. Doe mós dich ‘ne trimmer aansjaffe aan veur ’t trimme van geveulige deile van ’t lief. Kort veur ’t stumme, krieg ich väöl blinkendje blaedjes van CDA, PVDA, SGP, VVD, PVV, FvD, Henk en Denk. Of ei weekendje weg! Det ieëwige gezeik. Eder ’t zien en kanjer oppe trampoline. Volges de reklaam zuut half Nederlandj slech en is aan bède kenj douf. Doe kins väöl baeter huuere en zeen es se mitgedaon höbs aan ’t nationaal óngerzeuk bie Specsavers, Hans Anders en Schoonenberg of es se bie Eye Wish bös gewaes. Krieg ouch dök blaedjes inne brevebös van emes dae de rame wiltj kómme zeme of de sjaorstein wiltj vaege, wiewaal ich al jaore gein kaole mieë staok. Of emes dae inne haof wiltj wirke. Dök vraoge ze mich of ich de pos wil róndjbringe. Dan mót ich waal minimaal 16 jaor zeen. Es ich gaer boete bön is det ein ideaal baantje. Veur ich ’t inne gate höb is d’n daag óm en kin ich wiejer mit mien studie of hobby. Veer aete allang waat winkels zich allemaol bedinke. Ouch bie Aldi Appie, Lotto Jumbo, Plus Eurootje en de riedel vanne Lidl. Gei water oete kraan mer döbbel fris brónwater van Spa en Bar Le Duc mit of zónger smaekske. Super lekker vers. Väöl korting en nörges gojekouper. Op=Op. Sjips, neutjes, Snelle Jelle, Grand Italia en Hak, Hak, Hak mit soep en knak van Unox en snacke mit Snickers. Kratte beer van Alfa Amstel, Hertog Jan Bavaria, BrandGrolsch Jupiler en Radler in halve literflessen. En es se einmaol dien droumkeuke höbs dan is ’t zunj óm dao in te kaoke. Dus hup de frietkäetel inne graasj en de res vaerdig koupe. Gemarineerdj Italiaans hoonderevleis van sjerhoonder en sjer-eier mit rindjslepkes. Slaaj mit geitekieës. Vijver schnitzels, muesliböl mit reziene of Indische röbbe mit piri piri en alles van kapitein Iglo, Heinz Honig, Carl Heinrich Theodor Knorr en Julius Maggi. Allemaol veure smaak en ’t gemaak. Mer veural veur hieël väöl geluk. Mer noe nag de gezóndjheid van die zoeagenaamdje natuurlijke produkte. En neuraal minder, minder, minder… zaat, kunstmatige aroma’s, E-nummers, smaakversterkers, kluuerstóffe, vèt, sókker en conserveringsmiddelen. Natuurlik wil ich bieblieve en wete waat d’r speeltj in dezen tied. Ich gaon d’r dan ouch ummer ‘ns good veur zitte en laes alles waat inne brevebös terech kump. Want waem sjik dich op vandaag nag e kaertje of ‘ne breef? Behalve die vanne belasting.

Leonne Cramers (gedicht)
Torna | Cultura 8 oktober 2017

Aafluiperke

Door Moder Maas en Selfkantj
wie tweë riesjtartele ingesjnoord
in ’n korsèt
laog veur tweëhónderd jaor
de Limburgse leëuw aan ’t loergaat
saer jaor en daag is euver dae gróndj getrampeld
bie ’t landjsjtaeke mós me dèkser ’t lake lègke

Van hènje en wied-eweg
kaom me wirke in de koel
nao de koelsjtamp
oetgemirgeld, oetgekwetsj,
door ’n awdenkzeef gehaold
pès de vaarsjtieger, d’n Uul, vanoet ’t täöreke
de sjtieger deeg rouve
doe roukde de sjouw neet meë
sjtat in sjlam vasgezoek
mós me euver de päöl obbenuuts aan de brigke
mit sjtiel en sjtempel sjoefte
óm ónger wit gesjtiefde bäörd
en godvernäökde wètte oet te braeke
hónge vrouwluuj de sjolk aan de nagel
sjtónge aan de weeg van reageerbuuskènjer
van in d’n aolie op ’t waereldvriegezellecongres
nao duvelsgare, plastic en aetes oet d’n aolie
good gewasse van peuët en oare
van ’t zjwarte nao ’t witte goud

Lik ’t aan d’n awwer
wie-s te hóngs aan dat vawwere
hónger of rebelsj zónger
gesjeër sjräöm sjuve
euver de päöl pritsje
breer betale
egaal wie,
egaal wo
sjpoak dat sjpaor
óngerin ’n sjroapblik
sjuumke trèkke van de sjaor
van ’t Limburgse landj
en ’t water oet de Maas

(Gelaens)